1991,02; Erotisch verlangen

Erotisch verlangen in Rotterdam
verschenen in: Beelding 5 (1991) 1 - februari, p 16; bespreking van de manifestatie 'Het erotisch verlangen in de fotografie' - Rotterdam

‘Een van de dingen die we willen uitvinden, is hoe het in Nederland, dat zich altijd zo tolerant waant, nu werkelijk is gesteld met de acceptatie van erotiek als thema in de kunst', aldus beeldend kunstenaar Lydia Schouten, die samen met Rob Perree de manifestatie ‘Het erotisch verlangen in de fotografie’ samenstelde.
Onder auspiciën van de Stichting Perspectief is in vijf galeries in Rotterdam werk te zien van dertig fotografen uit de VS en Europa. Net terug van een gesprek met Schouten lees ik in de NRC,dat de Amerikaanse dominee en fotograaf Don Mader naar aanleiding van een tentoonstelling van zijn foto's van naakte minderjarige jongens door de Amsterdamse (!) rechtbank is veroordeeld tot een boete van f 500,- wegens `...het opwekken van seksuele prikkels'. Nederland anno 1990.
Erotiek in de beeldende kunst is niets nieuws. Van de extase van haast wellustig glimlachende martelaren op altaarstukken, via een eindeloze rij Venussen, tot het vrouwelijk naakt als favoriet thema van schilders van Botticelli tot en met Picasso: eeuwenlang speelde het erotisch verlangen - al dan niet verhuld - een rol in de kunst. Pas in de loop van de twintigste eeuw veranderde dat: de opkomst van de `echte', fotografische en cinematografische pornografie leidde tot een `onterotisering' van het geschilderde naakt, waarvoor trouwens in de modernistische, abstracte kunst nauwelijks plaats was. Pas in de ‘nieuwe’ schilderkunst van de jaren '70 keerde, met de figuratie, ook de erotiek terug, zij het in heel andere vormen dan voorheen. Schilders als Clemente en Chia, Salle en Fischl, Fetting en Salome toonden orgies op nette burgermansstranden, masturberende tieners, geilheid van mannen onderling: de seksuele revolutie leek vooral ook vrouwen en homoseksuelen meer vrijheden te geven. Tegelijkertijd lieten Cindy Sherman en andere vrouwelijke kunstenaars en kunsthistoricae zien, hoe vrouw-onvriendelijk het in de loop der eeuwen gevormde vrouwbeeld eigenlijk was. De nette, voor de kunst acceptabele erotiek bleek in feite eenzijdig, door en voor heteroseksuele mannen gemaakt.
In hun toelichting bij de manifestatie in Rotterdam constateren Schouten en Perree, dat het AIDS-spook in de jaren tachtig zorgde voor een seksuele contrarevolutie: het `eindeloze erotische experiment' maakte plaats voor ‘safe sex’. Dat heeft ook consequenties voor het erotisch verlangen: nu de Daad zelf levensgevaarlijk en welhaast opnieuw zondig is geworden, is bet fantaseren niet meer louter voorspel, maar safe sex in optima forma. Dat is bij voorbeeld zichtbaar in het monumentale fotowerk Image for Erotic Safe Sex uit 1988 van de Amerikaan Brian Well. De Spanjaard Jose Villarubbia portretteerde zichzelf broeierig-kitscherig als verleidelijke engel: de ironie en de zelfspot druipen er vanaf. Grimmiger van toon zijn de foto's uit de Sex Series van de Amerikaan David Wojnarowicz. Hij toont anale penetratie, een bij veel homoseksuelen favoriete seksuele techniek, die echter ook het meeste risico voor HIV-besmetting oplevert; dit `kontneuken' plaatst Wojnarowicz als insert in een foto van ouderwetse militaire vliegtuigen van waaruit parachutisten worden uitgeworpen, oorlog en gevaar tegemoet. Wojnarowicz, inmiddels zelf seropositief, schreef een tekst voor de tentoonstelling 'Witnesses: Against Our Vanishing', in 1989 in New York georganiseerd door de kunstenares Nan Goldin. Ze toonde werk van vrienden en vriendinnen, van wie velen overleden waren aan AIDS en/of drugs. Een ode aan de verlorenen, en tegelijkertijd een beroep op de publieke opinie en de overheid, de AIDS-crisis niet te veronachtzamen en de slachtoffers niet te stigmatiseren.
In Rotterdam toont Goldin foto's van vrijende mensen - vrienden en vriendinnen, inclusief een zelfportret: Shioban and I: Sex in Boston, 1990, 2: het zijn zeer intieme en liefdevol gemaakte foto's van de liefde als spel, waaraan je niet kunt afzien, dat de meeste geportretteerden ondertussen niet meer in Ieven zijn.
Die context moet je weten. Anders dan de vroegere erotische schilderijen, die veelal functioneerden binnen een gesloten circuit van kunstliefhebbers en de huidige galeries, zijn deze foto's bedoeld voor de straat: het is kunst om te overleven als je bezig bent, dood te gaan. Dit speelt vooral in New York, zoals nog onlangs te zien was op de tentoonstelling `Commitment' (= betrokkenheid) in het Stedelijk in Amsterdam.
Bij de Rotterdamse tentoonstellingen verschijnt een themanummer van het blad Perspectief, waarin wordt ingegaan op erotiek en verlangen in een tijd van AIDS; tevens organiseerde Zaal De Unie in januari vier avonden met onder meer een erotisch diner, performances en video's, en lezingen plus een forumdiscussie met deelnemers uit binnen- en buitenland.

`Erotisch verlangen'. Rotterdamse galeries: Perspectief, Fotomania, Snoei, Zeger Reijers Multiples en Brutto Gusto. T/m 17 februari.

Reageren op deze tekst? Stuur een mail.